Eldgos og samfélagsleg röskun: Velferð barna í kjölfar rýmingarinnar í Grindavík á Íslandi

Útdráttur

Tímabil jarðhræringa sem hófst á Reykjanesskaga í lok árs 2019 leiddi til endurtekinna jarðskjálftahrina og eldgosa sem sköpuðu ákveðið hættuástand í Grindavíkurbæ og nágrenni. Það var þó ekki fyrr en undir lok 2023 þegar kraftur jarðhræringanna færðist nær bænum að ljóst varð að íbúum Grindavíkur stafaði verulega hætta af þeim (De Pascale o.fl., 2024; Toro, 2023). Í kjölfar kraftmikilla jarðhræringa á Reykjanesskaga tóku stjórnvöld ákvörðun um að bærinn skyldi rýmdur þann 10. nóvember 2023. Á þeim degi reið yfir öflugur jarðskjálfti og kvikufylltur gangur myndaðist á nokkrum klukkustundum undir Grindavík. Um 3.800 íbúar, þar á meðal fjölmörg skólabörn, voru fluttir frá heimilum sínum. Ljóst varð að óvissa um framtíð Grindavíkur og áframhaldandi hætta af eldgosum myndi í lengri tíma hamla því að fjölskyldur gætu snúið aftur heim (Alþingi, 2024). Enn í dag telst bærinn óöruggur til búsetu, ekki síst fyrir fjölskyldur með börn (Almannavarnir, 2026).

Strax eftir rýminguna gripu yfirvöld til aðgerða til að tryggja að börn héldu áfram námi. Sérstakir safnskólar fyrir nemendur Grindavíkur voru settir upp í fjórum skólum á höfuðborgarsvæðinu, þar sem einnig voru ráðnir kennarar frá Grindavík til að styðja við börnin. Rúmlega helmingur barnanna nýtti þessa lausn í fyrstu, en frá og með júní 2024 voru safnskólarnir lagðir niður og nemendur færðust yfir í hverfisskóla þar sem þau bjuggu nú (Alþingi, 2024). Um vorið 2025 voru börn frá Grindavík skráð í að minnsta kosti 68 grunnskóla víðs vegar um landið, sem sýnir umfang dreifingarinnar (Framkvæmdanefnd Grindavíkur, 2025).

Íslenska velferðarkerfið hefur veitt grindvískum fjölskyldum margvíslegan stuðning og sett var á laggirnar þjónustumiðstöð þar sem hægt var að nálgast upplýsingar um stuðningsúrræði. Sérstök Grindavíkurnefnd var sett á fót til að samhæfa aðgerðir og veita foreldrum, börnum og skólum sálfélagslegan stuðning (Framkvæmdanefnd Grindavíkur, 2025). Nýleg könnun stjórnvalda á viðhorfum brottfluttra Grindvíkinga sýndi að meirihluti svarenda (66%) taldi andlega heilsu sína verri en fyrir brottflutning og tæpur helmingur (46%) taldi núverandi heimili tímabundið en ekki framtíðarheimili (Forsætisráðuneytið, 2025). Ekki hefur áður verið safnað gögnum með kerfisbundnum hætti um afleiðingar brottflutnings á líðan barna frá Grindavík. Þó eru vísbendingar um að ýmis vanlíðan og skólaforðun hafi aukist meðal grindvískra barna (Framkvæmdanefnd Grindavíkur, 2025). Rannsóknin sem hér er kynnt er því fyrsta markvissa greiningin á áhrifum neyðarflutnings á líðan og velferð barna frá Grindavík.

Fyrri rannsóknir á seiglu sýna að persónubundnir og félagslegir þættir, s.s. aldur, kyn, fyrri reynsla og félagslegar aðstæður, geti haft veruleg áhrif á viðbrögð barna við áföllum af völdum náttúruhamfara (Pfefferbaum o.fl., 2015). Börn sem upplifa öryggi og vellíðan í skóla og heima gengur betur í námi og farnast betur félagslega (Bücker o.fl., 2018). Rannsóknir á hamförum, stríðum og heimsfaraldri Covid-19 sýna að slíkir atburðir veikja félagsleg tengsl, auka kvíða og hafa neikvæð áhrif á skólagöngu (Betthäuser o.fl., 2023; Kousky, 2016; Osofsky o.fl., 2009). Sérstaklega er flutningur barna milli byggðarlaga áfall sem getur rofið vinatengsl, fjölskyldustöðugleika og námsframvindu (Andrade o.fl., 2023). Þessi þekking styður þá tilgátu að Grindavíkurbörn hafi orðið fyrir víðtækum áhrifum.

Það sem gerir atburðina í Grindavík sérstaka er að óvissan stóð yfir í langan tíma áður en rýming fór fram. Íbúar lifðu mánuðum saman í óvissu um framtíð bæjarins og hvort hann myndi verða endurbyggður. Jafnframt gátu börnin haldið áfram námi á íslensku í nálægum skólum, ólíkt börnum á flótta frá stríðsátökum. Þá hefur norrænt velferðarkerfi veitt fjölskyldum stuðning sem margir aðrir flóttahópar fá ekki (Eydal o.fl., 2016). Engu að síður skiptir miklu máli að rýna í þá félagslegu og sálfélagslegu þætti sem hafa áhrif á börnin (Framkvæmdanefnd Grindavíkur, 2025).

Rannsóknin byggir á gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni 2025 sem aflar árlegra upplýsinga um velferð og líðan barna og ungmenna í grunnskólum (Ragný Þóra Guðjohnsen o.fl., 2025). Þátttakendur voru grunnskólanemar í 6.–10. bekk úr 152 skólum sem svöruðu spurningakönnun á skólatíma þegar 15–17 mánuðir voru liðnir frá rýmingu Grindavíkur. Í rannsókninni voru skilgreindir þrír hópar: (1) börn sem fluttust frá Grindavík eftir rýminguna (n = 235), (2) börn sem höfðu flust þaðan fyrir eldgosið (n = 148), og (3) samanburðarhópur á landsvísu (n = 17.315). Þessi uppsetning gerir kleift að aðgreina áhrif neyðarrýmingar frá almennum flutningum. Svörin benda til þess að brottflutningur vegna jarðhræringanna hafi haft sérstök og víðtæk áhrif á börn.

Niðurstöður sýna að börn sem urðu að yfirgefa Grindavík upplifðu minni lífsánægju, veikari tengsl við skóla sinn, fleiri líkamlega og andlega kvilla og meiri skólasóknarvanda en jafnaldrar þeirra annars staðar á landinu. Þessi áhrif birtust óháð félagslegum bakgrunni, sem bendir til þess að nauðflutningar slái á verndandi áhrif fjárhagsstöðu. Jafnframt kom kynjamunur skýrt fram; stúlkur sýndu meiri viðkvæmni fyrir félagslegu tjóni, minni ánægju og fleiri sálfélagsleg einkenni en drengir. Þetta samræmist fyrri rannsóknum sem sýna að stúlkur reiða sig meira á félagsleg tengsl og eru viðkvæmari fyrir rofi þeirra (Abdi o.fl., 2023; Pfefferbaum o.fl., 2015).

Þrátt fyrir stuðning velferðarkerfisins og sértæk úrræði Grindavíkurnefndarinnar er ljóst að rýmingin hafði djúpstæð áhrif. Niðurstöður sýna að neyðarbúferlaflutningar eru annars eðlis en hefðbundinn búferlaflutningur barna og hafa víðtækari félagslegar og sálfræðilegar afleiðingar (Masten og Narayan, 2012). Rannsóknin leggur áherslu á mikilvægi þess að fylgjast áfram með líðan barna, bæði með reglulegum könnunum og eigindlegum rannsóknum á reynslu þeirra og fjölskyldna þeirra.

Í heild sinni varpar þessi rannsókn ljósi á mikilvægi skólans, fjölskyldunnar og félagslegra tengsla sem verndandi þátta fyrir börn í hamförum. Hún bendir til þess að Ísland geti lært af reynslu Grindavíkur til að styrkja viðbragðsáætlanir og stuðning við börn í framtíðarkrísum. Hún undirstrikar jafnframt að velferð barna sé í forgrunni þegar gripið er til aðgerða í kjölfar náttúruhamfara.