Heimalestur í 1. bekk: Framkvæmd, áskoranir og tækifæri

Útdráttur

Að geta lesið sér til gagns er grundvöllur virkrar þátttöku í nútímasamfélagi og eykur möguleika til náms og starfa (OECD, 2019). Að læra að lesa er flókið hugrænt ferli sem yfirleitt þarf að kenna sérstaklega (National Reading Panel, 2000) en hversu vel nemendur ná tökum á lestri á yngsta stigi grunnskóla getur meðal annars spáð fyrir um námsárangur síðar á skólagöngu (Duncan o.fl., 2007; Sparks o.fl., 2014). Kennsla og þjálfun lesturs í fjölbreyttum nemendahópi er því ábyrgðarmikið hlutverk sem krefst sérhæfðrar þekkingar (Moats, 2020; Phelps, 2009).

Framvinda í lestrarnámi hér á landi er m.a. metin með lesfimiprófum Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu og eru gefin upp þrjú væntingaviðmið um árangur. Viðmið 2 á að endurspegla nauðsynlega færni „til þess að þeir [nemendur] geti tekist á við viðfangsefni í námi hverju sinni með árangursríkum hætti“ (Guðbjörg R. Þórisdóttir o.fl., 2024). Meirihluti nemenda í 1. bekk, eða 66%, náði ekki viðmiði 2 um 55 rétt lesin orð á mínútu í lesfimiprófum í maí 2025 (Menntamálastofnun, e.d.-a). Svipað hlutfall (62–69%) náði ekki viðmiði 2 á árunum 2019–2024 (Berglind Hansen, 2020; Menntamálastofnun, e.d.-b). Lesfimi er mikilvæg forsenda lesskilnings (Duke og Cartwright, 2021; White o.fl., 2021) en árangur íslenskra unglinga í lesskilningi í PISA-prófum hefur farið lækkandi síðan 2009. Hlutfallslegur fjöldi nemenda sem ekki nær grunnhæfni í lesskilningi hefur meira en tvöfaldast og er nú 40% (Guðmundur Bjarki Þorgrímsson, 2023). Því er ljóst að þörf er á umbótum í lestrarkennslu hérlendis.

Mikilvægur þáttur lestrarkennslu á yngsta stigi er lesfimiþjálfun. Hérlendis er rík hefð fyrir að þjálfun í lestri fari fram að hluta til heima fyrir, þar sem barn les fyrir foreldri sem kvittar fyrir að lesið hafi verið heima (Auður Magndís Leiknisdóttir o.fl., 2009; Ingvar Sigurgeirsson o.fl., 2014). Rannsóknir um fyrirkomulag, framkvæmd og umfang heimalesturs á Íslandi eru af skornum skammti. Í ljósi þess, auk takmarkaðs árangurs í lesfimi meðal íslenskra barna, er mikilvægt að rannsaka fyrirkomulag og umfang heimalesturs í 1. bekk á Íslandi.